Kontrola WIOŚ na fermie – czego można się spodziewać? Konsekwencje braku pozwoleń i decyzji
Przeprowadzone w ostatnich latach kontrole środowiskowe ferm ukazują sporą skalę uchybień i nieprawidłowości. Warto się więc ich spodziewać – tym szybciej, im większa jest skala produkcji. W 2024 r. WIOŚ stwierdził naruszenia w 230 z 349 kontroli ferm drobiu i w 32 z 54 kontroli ferm trzody chlewnej działających na podstawie pozwolenia zintegrowanego1. Konsekwencje najpoważniejszych odstępstw mogą poważnie uderzyć w majątek gospodarstwa.
Czego spodziewać się podczas kontroli WIOŚ na fermie? Co grozi za brak decyzji i pozwoleń środowiskowych dla fermy? I jak przygotować się na kontrolę środowiskową w gospodarstwie rolnym?
Spis treści:
- Jak wygląda inspekcja ochrony środowiska na fermie – kontrola Wojewódzkiego Inspektora Ochrony Środowiska?
- Co sprawdza WIOŚ podczas kontroli gospodarstwa rolnego?
- Jakie dokumenty środowiskowe powinien mieć właściciel fermy?
- Okiem eksperta:Jakie są najczęstsze naruszenia na polskich fermach?
- Jakie konsekwencje grożą za brak decyzji środowiskowej lub pozwolenia zintegrowanego?
- Jak przygotować fermę do inspekcji ochrony środowiska?
- FAQ
- Bibliografia
- Przypisy
Jak wygląda inspekcja ochrony środowiska na fermie – kontrola Wojewódzkiego Inspektora Ochrony Środowiska?
- Przyczyna kontroli
Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska (WIOŚ) może skontrolować fermę planowo, zgodnie z ustalonym przez siebie rocznym planem, albo pozaplanowo (interwencyjnie). Kontrole pozaplanowe obejmują kontrole prowadzone na wniosek uprawnionych organów lub podmiotów oraz kontrole interwencyjne, wszczynane ze względu np. na skargi okolicznych mieszkańców bądź podejrzenie zanieczyszczenia środowiska, awarii czy naruszeń pozwolenia.
- Zawiadomienie o zamiarze wszczęcia kontroli lub kontrola bez zapowiedzi
W przypadku kontroli planowej właściciel gospodarstwa zwykle otrzymuje zawiadomienie o zamiarze wszczęcia kontroli z co najmniej 7-dniowym wyprzedzeniem. WIOŚ może przeprowadzić taką kontrolę w ciągu 30 dni od dnia doręczenia zawiadomienia2. Kontrolę pozaplanową urząd może rozpocząć bez wcześniejszego zawiadomienia, zwłaszcza gdy zachodzi podejrzenie zanieczyszczenia środowiska.
- Rozpoczęcie czynności
Inspektor musi okazać legitymację służbową właścicielowi gospodarstwa lub upoważnionej przez niego osobie (pod ich nieobecność pracownikowi), a podczas kontroli planowej także upoważnienie do kontroli. Czynności powinny się odbywać w obecności właściciela fermy, osoby zarządzającej obiektem lub osoby upoważnionej.
- Wejście na teren fermy
Inspektorzy WIOŚ mogą m.in. wejść na teren nieruchomości oraz do wszelkich obiektów, pomieszczeń i środków transportu związanych z działalnością fermy, a także zażądać wstrzymania lub uruchomienia urządzeń i instalacji.
- Ustalenie stanu faktycznego
Inspektorzy mają prawo pobierać próbki, wykonywać pomiary, przeprowadzać oględziny, żądać wyjaśnień i dokumentów, utrwalać przebieg czynności oraz gromadzić i zabezpieczać dowody. W razie potrzeby mogą korzystać z dronów i technik satelitarnych oraz korzystać ze wsparcia Policji i innych organów, np. Inspekcji Weterynaryjnej.
- Protokół kontroli
Po zakończeniu czynności inspektor sporządza protokół, który musi podpisać kontroler oraz kontrolowana osoba fizyczna lub kierownik jednostki. Kontrolowany może zgłosić uwagi i zastrzeżenia, a także odmówić podpisania protokołu. Wówczas jest zobowiązany przedstawić swoje stanowisko na piśmie w terminie do 7 dni.
- Działania po kontroli
Jeśli WIOŚ stwierdzi naruszenia, może wydać zarządzenia pokontrolne, nałożyć mandat, wszcząć postępowanie w sprawie administracyjnej kary pieniężnej, wydać decyzję administracyjną, np. o wstrzymaniu użytkowania instalacji, albo zawiadomić organy ścigania o możliwości popełnienia przestępstwa3.
Kontrolę WIOŚ fermy regulują:
- Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska.
- Ustawa z dnia 6 marca 2018 r. Prawo przedsiębiorców (zasady kontroli i prawa kontrolowanych).
- Ustawa z dnia 20 lipca 1991 r. o Inspekcji Ochrony Środowiska (uprawnienia inspektorów WIOŚ).
Co sprawdza WIOŚ podczas kontroli gospodarstwa rolnego?
Tab. 1. Kontrola środowiskowa w gospodarstwie rolnym. Źródło: opracowanie własne.
| Obszar kontroli | Co może sprawdzać WIOŚ | Przykłady |
| Pozwolenia i zgłoszenia | Czy gospodarstwo ma wymagane decyzje i czy działa zgodnie z ich warunkami. | Pozwolenie zintegrowane, pozwolenie na emisję do powietrza, pozwolenie wodnoprawne, zgłoszenie instalacji. |
| Woda i ścieki | Czy pobór wody, odprowadzanie ścieków i zabezpieczenie przed odciekami odbywają się zgodnie z przepisami i pozwoleniami. | Ujęcia wody, ścieki bytowe i technologiczne, odcieki, ryzyko spływu zanieczyszczeń do gruntu, rowu lub cieku wodnego. |
| Nawozy naturalne i azotowe | Czy gospodarstwo prawidłowo przechowuje, dokumentuje, zbywa lub stosuje nawozy naturalne oraz przestrzega programu azotanowego. Czy pola objęte nawożeniem posiadają plan nawożenia. | Gnojowica, gnojówka, obornik, pomiot kurzy, zbiorniki, płyty obornikowe, plan nawożenia azotem, ewidencja zabiegów. |
| Odpady | Czy gospodarstwo prawidłowo magazynuje, ewidencjonuje i przekazuje odpady uprawnionym odbiorcom. | Miejsca magazynowania odpadów, opakowania po środkach ochrony roślin, zużyte oleje, filtry, sorbenty, folie rolnicze, odpady z napraw i eksploatacji urządzeń. |
| Emisje do powietrza | Czy instalacje dotrzymują wymagań dotyczących emisji gazów i pyłów. | Kotłownie, nagrzewnice, wentylacja budynków inwentarskich, pyły, amoniak, spaliny. |
| Hałas | Czy urządzenia i instalacje nie powodują przekroczeń dopuszczalnych poziomów hałasu poza terenem gospodarstwa. | Wentylatory, agregaty, urządzenia technologiczne, transport, załadunek i rozładunek. |
| Gleba i powierzchnia ziemi | Czy działalność gospodarstwa nie powoduje zanieczyszczenia gleby lub ziemi. | Wycieki paliw, olejów, ścieków lub gnojowicy, nieszczelne zbiorniki, niewłaściwe przechowywanie substancji chemicznych. |
| Pomiary i sprawozdania środowiskowe | Czy gospodarstwo wykonuje wymagane pomiary, prowadzi ewidencję i przekazuje dane do właściwych organów. | Wyniki pomiarów emisji, ewidencja odpadów, dokumentacja nawożenia, raporty środowiskowe, obowiązki z pozwolenia. |
Jakie dokumenty środowiskowe powinien mieć właściciel fermy?
Zakres wymaganej dokumentacji zależy od przepisów obowiązujących dane gospodarstwo – skali produkcji, liczby stanowisk dla zwierząt, rodzaju instalacji i sposobu korzystania ze środowiska. Poniżej lista dokumentów, których mogą zażądać inspektorzy.
Decyzje, pozwolenia i zgłoszenia
Decyzja środowiskowa – jeśli kwalifikuje się przedsięwzięcie mogące oddziaływać na środowisko (decydują m.in. liczba DJP, gatunek zwierząt, lokalizacja i zakres inwestycji).
Pozwolenie zintegrowane – dla dużych instalacji, np. pozwolenie zintegrowane dla fermy drobiu trzeba uzyskać powyżej 40 000 stanowisk, a dla fermy tuczu trzody chlewnej powyżej 2000 stanowisk
Pozwolenie wodnoprawne na pobór wód podziemnych lub zrzut ścieków technologicznych
Pozwolenie na wprowadzanie gazów lub pyłów do powietrza.
Zgłoszenie instalacji niewymagającej pozwolenia.
Pozwolenie na wytwarzanie odpadów.
Dokumentacja dotycząca nawozów naturalnych i azotu
Plan nawożenia azotem.
Pozytywna opinia okręgowej stacji chemiczno-rolniczej.
Ewidencja zabiegów agrotechnicznych związanych z nawożeniem azotem.
Dokumenty dotyczące przekazywania lub przyjmowania nawozów naturalnych.
Dokumenty potwierdzające pojemność i sposób użytkowania zbiorników oraz miejsc do przechowywania nawozów naturalnych.
Odpady i BDO
Numer rejestrowy BDO.
Ewidencja odpadów, np. karty przekazania odpadów i karty ewidencji odpadów.
Umowy lub potwierdzenia przekazania odpadów uprawnionym odbiorcom.
Roczne sprawozdania odpadowe.
Pomiary, monitoring i sprawozdawczość
Wyniki wymaganych pomiarów emisji, hałasu, ilości pobranej wody lub jakości ścieków.
Raport do KOBiZE.
Wykaz o zakresie korzystania ze środowiska i wysokości należnych opłat.
Sprawozdanie PRTR.
Raport początkowy lub końcowy o stanie zanieczyszczenia gleby, ziemi i wód gruntowych.
Dokumenty kontrolne i organizacyjne
Książka kontroli.
Poprzednie protokoły kontroli WIOŚ i innych organów.
Zarządzenia pokontrolne i dowody wykonania zaleceń.
Dokumenty potwierdzające tytuł prawny do nieruchomości i instalacji.
Program zapobiegania awariom.
Okiem eksperta: Jakie są najczęstsze naruszenia na polskich fermach?
- Prowadzenie hodowli bez wymaganej decyzji środowiskowej lub pozwolenia zintegrowanego
To najpoważniejsze naruszenie, jednak cały czas dość często spotykane zarówno podczas naszych audytów w zakresie ochrony środowiska, jak i kontroli WIOŚ. Spotykamy się głównie z prowadzeniem fermy bez decyzji środowiskowej lub niezgodnie z nią (w zakresie m.in. liczby utrzymywanej obsady i budynków inwentarskich) oraz z prowadzeniem hodowli w budynkach o statusie magazynowym lub gospodarczym.
W tym przypadku sankcje są najsurowsze – obejmują wstrzymanie działalności i produkcji do momentu uregulowania stanu formalno-prawnego fermy. Biorąc pod uwagę łączny czas potrzebny na uzyskanie decyzji środowiskowej i pozwolenia zintegrowanego – około 2 lat – jest to bardzo dotkliwa sankcja. Często równolegle zawiadamiana jest Inspekcja Nadzoru Budowlanego lub Inspekcja Weterynaryjna.
- Brak umów na zagospodarowanie obornika lub pomiotu
- Nielegalny pobór wód podziemnych ze studni
Pobór wód na cele gospodarcze, a tym bardziej w dużych ilościach, potrzebnych na pojenie zwierząt, wymaga zatwierdzenia dokumentacji hydrogeologicznej i uzyskania pozwolenia na pobór wód podziemnych. Należy również pamiętać, a prowadzący fermy często o tym zapominają, że jeśli na fermie jest stacja uzdatniania wody w związku z poborem wody ze studni, to zrzut wód popłucznych z takiej instalacji stanowi zrzut ścieków przemysłowych, który również wymaga uregulowań.
- Brak prowadzenia tzw. automonitoringu w ramach pozwolenia zintegrowanego i przekroczenia limitów z decyzji
Wszystkie instalacje zintegrowane (w tym fermy) obowiązują okresowe akredytowane pomiary hałasu, emisji do powietrza (jeżeli istnieją techniczne możliwości) i jakości ścieków oraz monitorowanie i nieprzekraczanie ustanowionych limitów w zakresie wielkości produkcji, ilości wytwarzanych odpadów, ścieków, obornika itp. Nie są to zwykle uchybienia krytyczne, natomiast mogą skutkować nałożeniem mandatu karnego w wysokości uznaniowej przez inspektora, zwykle kilkuset złotych.
- Usuwanie azbestu (eternitu na dachach) na własną rękę
Ponieważ budynki inwentarskie często powstawały w latach 70.–80., są pokryte azbestem w postaci płyt cementowo-azbestowych. Demontaż takiego pokrycia dachowego mogą przeprowadzać jedynie wyspecjalizowane firmy, które po zakończonej usłudze wystawiają niezbędne dokumenty.
Jakie konsekwencje grożą za brak decyzji środowiskowej lub pozwolenia zintegrowanego?
Jeśli decyzję środowiskową należało uzyskać przed budową, rozbudową lub zmianą sposobu użytkowania fermy, jej brak jest poważną nieprawidłowością inwestycyjną. Inspektorzy WIOŚ mogą zawiadomić właściwe organy lub wystąpić do nich o weryfikację legalności inwestycji i wcześniej wydanych decyzji, co może skutkować obowiązkiem złożenia wyjaśnień oraz dalszymi postępowaniami administracyjnymi.
Z kolei integrated permits są warunkiem legalnej eksploatacji instalacji. Jeżeli ferma przekracza progi wymagające takiego pozwolenia i mimo to działa bez niego, WIOŚ może w drodze decyzji wstrzymać użytkowanie instalacji – i nawet całą działalność.
W zależności od rodzaju i skali stwierdzonych nieprawidłowości konsekwencje braku decyzji środowiskowej lub pozwolenia zintegrowanego mogą obejmować:
- zarządzenie pokontrolne zobowiązujące do usunięcia nieprawidłowości,
- mandat karny,
- postępowanie w sprawie administracyjnej kary pieniężnej,
- obowiązek wniesienia podwyższonych opłat za korzystanie ze środowiska,
- zawiadomienie organów ścigania, jeśli sprawa może stanowić wykroczenie albo przestępstwo przeciwko środowisku.
Jak przygotować fermę do inspekcji ochrony środowiska?
Przygotowanie do kontroli warto zacząć od wewnętrznego przeglądu zgodności i odpowiedzialności:
- przygotować i przeanalizować zebraną dokumentację;
- porównać faktyczny sposób działania fermy z wymaganiami wynikającymi z przepisów ochrony środowiska i decyzji administracyjnych;
- sprawdzić, czy wcześniejsze zalecenia zostały wykonane;
- wdrożyć ewentualne działania naprawcze lub przygotować wyjaśnienia;
- wskazać osoby odpowiedzialne za kontakt z inspektorami.
Gdy gospodarstwo ma rozbudowane obowiązki środowiskowe, przydatne jest wsparcie firmy oferującej bieżące doradztwo z zakresu ochrony środowiska, takiej jak Eko-Projekt. Doradca może przeprowadzić audyt przedkontrolny, przygotować fermę do kontroli, wychwycić braki w procedurach, uporządkować linię obrony, wyjaśnienia i stanowisko właściciela gospodarstwa oraz przygotować plan usunięcia nieprawidłowości, zanim stwierdzi je WIOŚ.
FAQ:
1. Czy WIOŚ może skontrolować fermę po skardze na odór?
Tak, ale oceni zasadność skargi w zakresie ochrony środowiska, np. emisji, odpadów, odprowadzania ścieków lub sposobu eksploatacji instalacji. Samą uciążliwość zapachu trudno zmierzyć i obiektywnie ocenić. Tzw. ustawa odorowa jest przedmiotem dyskusji i uzgodnień międzyresortowych od wielu lat, formalnie ten aspekt oddziaływania obiektów inwentarskich nie jest w Polsce obecnie uregulowany.
2. Czy każda ferma musi mieć pozwolenie zintegrowane?
Nie. Obowiązek dotyczy dużych instalacji, m.in. powyżej 40 000 stanowisk dla drobiu, 2000 stanowisk dla tuczników powyżej 30 kg lub 750 stanowisk dla macior.
Co ciekawe obowiązkiem uzyskania pozwolenia zintegrowanego nie są objęte wielkoprzemysłowe fermy bydła
3. Czy WIOŚ kontroluje dobrostan zwierząt na fermie?
Nie jest to główne zadanie i kompetencja WIOŚ. Inspektorzy sprawdzają wpływ działalności na środowisko, a dobrostan zwierząt i warunki weterynaryjne ocenia przede wszystkim Inspekcja Weterynaryjna, z której pomocy WIOŚ może skorzystać w przypadkach szczególnych.
Bibliografia:
- Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie, oddział w Poznaniu, Ochrona środowiska w gospodarstwie rolnym. Poradnik dla doradcy, Poznań 2020, https://www.cdr.gov.pl/images/wydawnictwa/2021/2020-OCHRONA-SRODOWISKA-W-GOSPODARSTWIE-ROLNYM.pdf (dostęp 17.06.2026).
- Główny Inspektorat Ochrony Środowiska, Kontrola, https://www.gov.pl/web/gios/kontrola2 (dostęp 17.06.2026).
- Ustawa z dnia 6 marca 2018 r. Prawo przedsiębiorców, https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/prawo-przedsiebiorcow-18701388 (dostęp 17.06.2026).
- Ustawa z dnia 20 lipca 1991 r. o Inspekcji Ochrony Środowiska, https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/inspekcja-ochrony-srodowiska-16794296 (dostęp 17.06.206).
- Załącznik nr 1 do Informacji o realizacji zadań Inspekcji Ochrony Środowiska w 2024 r., https://www.gov.pl/web/gios/rok-2025-raporty (dostęp 17.06.2026).
Przypisy:
- Załącznik nr 1 do Informacji o realizacji zadań Inspekcji Ochrony Środowiska w 2024 r., https://www.gov.pl/web/gios/rok-2025-raporty (dostęp 17.06.2026).
- Art. 48 Ustawy z dnia 6 marca 2018 r. Prawo przedsiębiorców, https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/prawo-przedsiebiorcow-18701388 (dostęp 17.06.2026).
- Art. 9–12 Ustawy o Inspekcji Ochrony Środowiska, https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/inspekcja-ochrony-srodowiska-16794296 (dostęp 17.06.206).
