Jak inwestycje w gospodarstwie wpływają na środowisko – praktyczne aspekty decyzji środowiskowych i dobrych praktyk

Spis treści:

1. Inwestycje rolnicze a ochrona środowiska – w pigułce
2. Jak inwestycje w gospodarstwie rolnym wpływają na środowisko?
3. Jakie są środowiskowe obowiązki inwestora rolnego?
   1. 3.1 Decyzja środowiskowa dla gospodarstwa rolnego
   2. 3.2 Pozwolenia sektorowe lub pozwolenie zintegrowane dla gospodarstwa rolnego
4. Czym różni się decyzja środowiskowa od pozwolenia zintegrowanego?
5. Inwestycje w gospodarstwie a decyzja środowiskowa
   1. 5.1 Co obejmuje ocena oddziaływania na środowisko w gospodarstwie?
6. Jakie są konsekwencje niespełnienia warunków środowiskowych w gospodarstwie?
7. Jak obniżyć wpływ inwestycji w gospodarstwie na środowisko?
8. FAQ
9. Bibliografia
10. Przypisy

Jak inwestycje w gospodarstwie rolnym wpływają na środowisko?

Azot – z drogiego nawozu do atmosfery

W ciągu 100 lat podtlenek azotu ma około 273 razy większy wpływ na ocieplenie klimatu niż taka sama masa dwutlenku węgla⁴. Rolnictwo odpowiada za 80% krajowej emisji podtlenku azotu, z czego około 87% pochodzi z użytkowania gruntów, głównie z nawożenia⁵. W praktyce – część azotu z nawozów nie zostaje wykorzystana przez rośliny, lecz trafia do atmosfery m.in. jako podtlenek azotu, więc poniesiony przez gospodarstwo koszt nie przekłada się na plon.

Woda – azotany i eutrofizacja

Rolnictwo zużywa najwięcej wody ze wszystkich sektorów. Poza tym nadmiar azotu i fosforu spływa z pól do rzek i jezior, gdzie sprzyja gwałtownemu wzrostowi glonów. Gdy glony obumierają, mikroorganizmy rozkładają ich biomasę i zużywają tlen, co prowadzi do zamierania organizmów wodnych. Proces ten nazywa się eutrofizacją. Wymyte azotany zanieczyszczają też wody gruntowe wykorzystywane jako źródło wody pitnej. Składniki, które opuszczają strefę korzeniową, nie zasilają już plonu.

Gleba – zasób, którego nie da się szybko odbudować

Erozja, ubytek materii organicznej i zagęszczenie ograniczają zdolność gleby do zatrzymywania wody i utrudniają roślinom rozwój systemu korzeniowego. Przejazdy ciężkiego sprzętu po wilgotnej glebie dodatkowo ją zagęszczają, co w dłuższej perspektywie może obniżyć plony o nawet 15%. W Unii Europejskiej ponad 60% gleb jest w złym stanie⁶, a odbudowa zasobów materii organicznej trwa dziesięciolecia. Niewłaściwy dobór maszyn lub sposób użytkowania gruntu ogranicza potencjał gospodarstwa przez wiele lat. 

Metan – energia z paszy niewykorzystana przez zwierzęta

Metan jest silnym gazem cieplarnianym, a rolnictwo odpowiada za blisko 30% jego krajowej emisji. Główne źródło stanowi fermentacja jelitowa zwierząt⁷. W jej wyniku część energii zawartej w paszy przekształca się w metan i zamiast wspierać przyrost masy ciała lub produkcję mleka, zostaje utracona, obniżając efektywność wykorzystania paszy.

Bioróżnorodność – spadek liczby zapylaczy

Intensyfikacja upraw, uproszczenie krajobrazu rolniczego i stosowanie części środków ochrony roślin ograniczają liczebność owadów zapylających. Komisja Europejska szacuje wartość zapylania dla produkcji rolnej w UE na około 15 mld euro rocznie⁸. W uprawach zależnych od zapylaczy ich niedobór może zmniejszać liczbę i jakość owoców lub nasion, a w konsekwencji obniżać wartość plonu.

Jakie są środowiskowe obowiązki inwestora rolnego?

Zakres obowiązków środowiskowych gospodarstwa zależy od skali przedsięwzięcia. Im większa obsada zwierząt, zakres przekształcenia terenu lub wydajność instalacji, tym więcej wymogów formalnych.

Decyzja środowiskowa dla gospodarstwa rolnego

Jeśli przedsięwzięcie jest wymienione w Rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 10 września 2019 r. w sprawie przedsięwzięć mogących znacząco oddziaływać na środowisko, inwestor musi uzyskać decyzję o środowiskowych uwarunkowaniach zgody na realizację przedsięwzięcia, w skrócie decyzję środowiskową (DŚU). Wiąże ona cały proces inwestycyjny i jest podstawą m.in. wydania pozwolenia na budowę czy decyzji o warunkach zabudowy.

Przedsięwzięcia powiązane technologicznie kwalifikuje się jako jedno przedsięwzięcie, także wtedy, gdy są realizowane etapami lub przez różne podmioty.

Pozwolenia sektorowe lub pozwolenie zintegrowane dla gospodarstwa rolnego

Przed rozpoczęciem eksploatacji konieczne może być uzyskanie pozwoleń na wprowadzanie do środowiska substancji lub energii, np. gazów lub pyłów do powietrza albo na wytwarzanie odpadów. Dla największych instalacji, m.in. przemysłowego chowu drobiu lub świń, pozwolenia sektorowe zastępuje jedno pozwolenie zintegrowane. Prowadzący instalację musi przestrzegać warunków wydanych pozwoleń, w tym wymagań najlepszych dostępnych technik (BAT), oraz w określonym zakresie monitorować emisje.

Czym różni się decyzja środowiskowa od pozwolenia zintegrowanego?

Dotyczy przede wszystkim innego etapu inwestycji i ma inną podstawę prawną. Environmental decisions (EIA) inwestorzy uzyskują przed rozpoczęciem realizacji przedsięwzięcia, a integrated permits przed rozpoczęciem eksploatacji instalacji. Inna jest podstawa prawna obu obowiązków.

Tab.1. Porównanie decyzji środowiskowej i pozwolenia zintegrowanego. Źródło: opracowanie własne.

Cecha	Decyzja środowiskowa	Pozwolenie zintegrowane
Podstawa prawna	Ustawa z dnia 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko (tzw. ustawa OOŚ)	Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska
Etap	Przed uzyskaniem decyzji inwestycyjnych wskazanych w art. 72 ustawy OOŚ, m.in. decyzji o warunkach zabudowy i pozwolenia na budowę	Przed rozpoczęciem eksploatacji instalacji
Kogo dotyczy	Decyzji wymagają m.in.: chów lub hodowla norek powyżej 20 DJP i innych zwierząt powyżej 60 DJP; scalanie niektórych gruntów, wylesianie lub przeznaczenie nieużytków pod uprawę, urządzenia melioracyjne, głębokie stawy, ujęcia wód podziemnych; niektóre zakłady przetwórstwa rolno-spożywczego9.	Pozwolenia wymagają m.in.: chów drobiu w liczbie ponad 40 000 stanowisk, świń o masie ponad 30 kg w liczbie ponad 2000 stanowisk lub macior w liczbie ponad 750 stanowisk; instalacje do: przetwarzania surowców roślinnych o zdolności ponad 300 t wyrobów gotowych na dobę, przetwarzania ponad 200 t mleka na dobę, spalania paliw o mocy co najmniej 50 MW, chemicznej lub biologicznej produkcji nawozów i środków ochrony roślin10
Przedmiot	Środowiskowe warunki realizacji i późniejszego użytkowania przedsięwzięcia	Warunki eksploatacji instalacji, w tym dopuszczalne emisje, zasady gospodarki odpadami, wymagania dotyczące monitoringu
Okres ważności	6 lat (możliwość przedłużenia do 10 lat)⁷	Bezterminowo, z okresową analizą warunków

Inwestycje w gospodarstwie a decyzja środowiskowa

Decyzja środowiskowa dla gospodarstwa określa warunki, na jakich inwestor zrealizuje przedsięwzięcie, od lokalizacji budynków inwentarskich po sposób postępowania z nawozami naturalnymi. 

Wniosek o jej wydanie inwestor składa do wójta, burmistrza lub prezydenta miasta wraz z kartą informacyjną przedsięwzięcia (KIP) lub raportem o oddziaływaniu przedsięwzięcia na środowisko (tzw. raportem OOŚ). 

1. Jeśli inwestycja kwalifikuje się do przedsięwzięć mogących zawsze znacząco oddziaływać na środowisko (§ 2 rozporządzenia), organ przeprowadza ocenę oddziaływania na środowisko (OOŚ). W tym celu inwestor musi opracować raport o oddziaływaniu przedsięwzięcia na środowisko (tzw. raport OOŚ).
2. Jeśli inwestycja kwalifikuje się do przedsięwzięć mogących potencjalnie znacząco oddziaływać na środowisko (§ 3 rozporządzenia), inwestor dołącza do wniosku KIP. Organ wciąż jednak może zarządzić OOŚ, jeśli stwierdzi taką potrzebę, co wydłuża postępowanie o kilka miesięcy.

Rzetelna KIP, przygotowana np. w standardzie raportu OOŚ, zwiększa szansę na zakończenie postępowania bez pełnej oceny oddziaływania na środowisko. 

Co obejmuje ocena oddziaływania na środowisko w gospodarstwie?

Podczas oceny oddziaływania na środowisko w rolnictwie organ weryfikuje całościowy wpływ przedsięwzięcia na powietrze, wody, glebę, przyrodę oraz zdrowie i warunki życia. Zasięga w tym celu opinii m.in. regionalnego dyrektora ochrony środowiska i Wód Polskich, a także zapewnia społeczeństwu udział w postępowaniu. Mieszkańcy i organizacje ekologiczne mogą zgłaszać swoje uwagi przez 30 dni. 

Ocena wymaga od inwestora przygotowania raportu o oddziaływaniu przedsięwzięcia na środowisko. Dokument zawiera szczegółową analizę wariantów, stanu środowiska, przewidywanych oddziaływań bezpośrednich, pośrednich i skumulowanych oraz działań zapobiegawczych, ograniczających i monitorujących.

Jakie są konsekwencje niespełnienia warunków środowiskowych w gospodarstwie?

• Administracyjna kara pieniężna od 500 zł do 1 mln zł za naruszenie warunków decyzji środowiskowej, nałożona przez wojewódzki inspektor ochrony środowiska¹¹.
• Wstrzymanie użytkowania instalacji eksploatowanej bez wymaganego pozwolenia zintegrowanego¹².
• Odmowa wydania np. warunków zabudowy, zmiany sposobu użytkowania lub pozwolenia na budowę – bez decyzji środowiskowej nie uzyskasz kolejnych decyzji inwestycyjnych.
• Odpowiedzialność za wykroczenie – grzywna lub areszt za eksploatację instalacji bez wymaganego pozwolenia¹³.
• Ryzyko rozbiórki lub kosztownej legalizacji obiektu zrealizowanego niezgodnie z warunkami.

W przygotowaniu dokumentacji i dopełnieniu formalności pomagają firmy świadczące doradztwo w zakresie ochrony środowiska, takie jak Eko-Projekt. Prowadzimy całe postępowanie w imieniu inwestora – od opracowania KIP lub raportu po uzyskanie ostatecznej decyzji.

Jak obniżyć wpływ inwestycji w gospodarstwie na środowisko?

Warunki określone w decyzji środowiskowej i pozwoleniu zintegrowanym wyznaczają minimalny poziom ochrony środowiska wymagany prawem. Inwestor może jednak ograniczyć oddziaływanie gospodarstwa w większym zakresie, często jednocześnie zmniejszając zużycie surowców, energii i wody oraz koszty działalności.

Na przykład:

• Rolnictwo precyzyjne

Systemy zmiennego dawkowania (VRA), wykorzystujące nawigację satelitarną GNSS, dostosowują ilość nawozów i środków ochrony roślin do potrzeb poszczególnych stref pola. Automatyczne sterowanie sekcjami opryskiwacza lub siewnika ogranicza nakładanie się przejazdów, zwłaszcza na nawrotach. Rozwiązania te mogą zmniejszyć zużycie nawozów, preparatów i materiału siewnego o 5–15%¹⁴.

• Uprawa konserwująca i pasowa (strip-till)

Ograniczenie orki i pozostawienie resztek roślinnych na powierzchni pola zmniejszają erozję wietrzną i wodną. Takie systemy uprawy mogą także sprzyjać gromadzeniu materii organicznej i zwiększać zdolność gleby do zatrzymywania wody, co ma szczególne znaczenie w okresach niedoboru opadów.

• Precyzyjne nawadnianie i mała retencja

W porównaniu z deszczowniami o dużym zasięgu mikronawadnianie, np. z użyciem linii kroplujących, ogranicza straty wody nawet o 65%¹⁵. Czujniki wilgotności pozwalają dostosować dawkę do potrzeb roślin i zmniejszają ryzyko wymywania azotu do wód podziemnych. Gospodarstwo może dodatkowo zatrzymywać wodę dzięki zastawkom na rowach i zbiornikom na wodę opadową z dachów.

• Technologie niskoemisyjne w hodowli

Biogazownia rolnicza wykorzystuje gnojowicę i obornik do produkcji energii, ograniczając emisje powstające podczas ich przechowywania i zagospodarowania nawet o 80%¹⁶. Przykrycie zbiorników i zakwaszanie gnojowicy mogą zmniejszyć emisję amoniaku o około 60%. Biofiltry i płuczki powietrza stosowane w budynkach inwentarskich redukują wybrane zanieczyszczenia o 70–94%¹⁷.

• Zamykanie obiegów (GOZ)

Poferment z biogazowni może częściowo zastąpić nawozy mineralne. Zawiera składniki pokarmowe w formach dostępnych dla roślin, a podczas stosowania zwykle powoduje mniejszą uciążliwość zapachową niż nieprzefermentowana gnojowica. Połączenie produkcji roślinnej ze zwierzęcą pozwala wykorzystać pasze i nawozy naturalne w gospodarstwie oraz ograniczyć ich transport.

• Precyzyjne żywienie zwierząt

Elektroniczne stacje żywieniowe i czujniki pomagają dostosować dawkę pokarmową do potrzeb poszczególnych zwierząt. Odpowiednie bilansowanie białka i fosforu może zmniejszyć ich wydalanie nawet o około 40%¹⁸. Emisję metanu z fermentacji jelitowej bydła ograniczają również wybrane dodatki paszowe, poprawa strawności dawki i praca hodowlana nad efektywnością wykorzystania paszy.

Wszystkie te praktyki wpisują się w założenia Europejskiego Zielonego Ładu, co ułatwia inwestorowi pozyskanie dofinansowania na modernizację gospodarstwa.

W ramach Planu Strategicznego dla WPR 2023–2027 (interwencja I.10.4) rolnik może się ubiegać o pomoc sięgającą 65% kosztów kwalifikowalnych. Wsparcie obejmuje m.in. niskoemisyjne utrzymanie zwierząt gospodarskich, systemy oczyszczania powietrza z budynków inwentarskich czy magazynowanie wody deszczowej. Pomoc przysługuje na przedsięwzięcia o planowanych kosztach powyżej 20 tys. zł, a limit na beneficjenta i gospodarstwo wynosi 200 tys. zł. Premiowane są m.in. poprawa efektywności wykorzystania nawozów i rozwiązania cyfrowe¹⁹.

FAQ:

1. Kiedy inwestycja w gospodarstwie wymaga decyzji środowiskowej?

Gdy przekracza progi z rozporządzenia w sprawie przedsięwzięć mogących znacząco oddziaływać na środowisko, np. chów lub hodowla zwierząt powyżej 60 DJP (od 40 DJP m.in. na obszarach chronionych), scalanie niektórych gruntów, wylesianie lub przeznaczenie nieużytków pod uprawę.

2. Kiedy raport środowiskowy jest obowiązkowy?

Gdy inwestycja kwalifikuje się do przedsięwzięć mogących zawsze znacząco oddziaływać na środowisko (§ 2 rozporządzenia). Organ może też zarządzić ocenę oddziaływania na środowisko dla inwestycji mogącej potencjalnie oddziaływać, jeśli uzna to za konieczne po analizie karty informacyjnej przedsięwzięcia.

3. Czy inwestor może uzyskać dofinansowanie na inwestycje środowiskowe w gospodarstwie?

Tak, np. interwencja I.10.4 PS WPR 2023–2027 umożliwia dofinansowanie 65% kosztów operacji powyżej 20 tys. zł (limit 200 tys. zł na gospodarstwo). Wnioski przyjmuje ARiMR.

Bibliografia:

1. Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie (oddział w Poznaniu), Nawadnianie roślin, oprac. Zborowski D., Pikosz M., Poznań 2021, https://www.cdr.gov.pl/images/wydawnictwa/2021/2021-NAWADNIANIE-ROSLIN.pdf (dostęp 22.07.2026).
2. Ekielski A. i in., Precyzyjne i inteligentne rolnictwo – stan i perspektywy wdrażania, Warszawa 2026, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, https://www.ksowplus.pl/files/Innowacje/Precyzyjne_i_inteligentne_rolnictwo-epdf.pdf (dostęp 22.07.2026).
3. Foster P. i in., The Earth’s Energy Budget, Climate Feedbacks, and Climate Sensitivity w: Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, Cambridge, Nowy Jork 2021, Cambridge University Press, https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter07.pdf (dostęp 22.07.2026).
4. Mace J. L. i in., The Missing Target: Why Industrialized Animal Farming Must Be at the Core of the Climate Agenda, „Animals” 2025, nr 15(22), https://www.mdpi.com/2076-2615/15/22/3256 (dostęp 22.07.2026).
5. Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Emisje z rolnictwa, https://www.gov.pl/web/rolnictwo/emisje-z-rolnictwa (dostęp 22.07.2026).
6. Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Wsparcie z PS WPR 2023-2027 I.10.4 Inwestycje przyczyniające się do ochrony środowiska i klimatu, https://www.gov.pl/web/rolnictwo/i104-inwestycje-przyczyniajace-sie-do-ochrony-srodowiska-i-klimatu (dostęp 22.07.2026).
7. Panagos P. i in., A Soil Monitoring Law for Europe, „Global Challenges” 2025, nr 9(3), https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11891572/ (dostęp 22.07.2026).
8. Raport EEA 11/2025, Europe’s environment and climate: knowledge for resilience, prosperity and sustainability, https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/main-report (dostęp 22.07.2026).
9. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 27 sierpnia 2014 r. w sprawie rodzajów instalacji mogących powodować znaczne zanieczyszczenie, https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/rodzaje-instalacji-mogacych-powodowac-znaczne-zanieczyszczenie-18120967 (dostęp 22.07.2026).
10. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 10 września 2019 r. w sprawie przedsięwzięć mogących znacząco oddziaływać na środowisko, https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/przedsiewziecia-mogace-znaczaco-oddzialywac-na-srodowisko-18895096 (dostęp 22.07.2026).
11. Ustawa z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska, https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/prawo-ochrony-srodowiska-16901353 (dostęp 22.07.2026).
12. Ustawa z dnia 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko, https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/udostepnianie-informacji-o-srodowisku-i-jego-ochronie-udzial-17497783 (dostęp 22.07.2026).
13. Weisbrod J., Dobre praktyki redukcji gazów cieplarnianych w produkcji rolnej, Olsztyn 2023, Warmińsko-Mazurski Ośrodek Doradztwa Rolniczego z siedzibą w Olsztynie, https://wmodr.pl/files/1Wt3WSkza5utfu9KE4Ye4iOrIixhbphSsZIG02Lo.pdf (dostęp 22.07.2026).

Przypisy:

1. Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie (oddział w Poznaniu), Nawadnianie roślin, oprac. D. Zborowski, M. Pikosz, Poznań 2021, s. 16, https://www.cdr.gov.pl/images/wydawnictwa/2021/2021-NAWADNIANIE-ROSLIN.pdf (dostęp 22.07.2026).
2. Raport EEA 11/2025, Europe’s environment and climate: knowledge for resilience, prosperity and sustainability, s. 11, https://www.eea.europa.eu/en/europe-environment-2025/main-report (dostęp 22.07.2026).
3. J. L. Mace i in., The Missing Target: Why Industrialized Animal Farming Must Be at the Core of the Climate Agenda, „Animals” 2025, nr 15(22), https://www.mdpi.com/2076-2615/15/22/3256 (dostęp 22.07.2026).
4. P. Foster i in., The Earth’s Energy Budget, Climate Feedbacks, and Climate Sensitivity w: Climate Change 2021: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Sixth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, Cambridge, Nowy Jork 2021, Cambridge University Press, s. 1017, https://www.ipcc.ch/report/ar6/wg1/downloads/report/IPCC_AR6_WGI_Chapter07.pdf (dostęp 22.07.2026).
5. J. Weisbrod, Dobre praktyki redukcji gazów cieplarnianych w produkcji rolnej, Olsztyn 2023, Warmińsko-Mazurski Ośrodek Doradztwa Rolniczego z siedzibą w Olsztynie, https://wmodr.pl/files/1Wt3WSkza5utfu9KE4Ye4iOrIixhbphSsZIG02Lo.pdf (dostęp 22.07.2026).
6. P. Panagos i in., A Soil Monitoring Law for Europe, „Global Challenges” 2025, nr 9(3), https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC11891572/ (dostęp 22.07.2026).
7. Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Emisje z rolnictwa, https://www.gov.pl/web/rolnictwo/emisje-z-rolnictwa (dostęp 22.07.2026).
8. Raport EEA 11/2025, Europe’s environment and climate: knowledge for resilience, prosperity and sustainability, s. 72.
9. § 3 ust. 1 pkt 87– 104 Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 10 września 2019 r. w sprawie przedsięwzięć mogących znacząco oddziaływać na środowisko, https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/przedsiewziecia-mogace-znaczaco-oddzialywac-na-srodowisko-18895096 (dostęp 22.07.2026).
10. § 1 ust. 1 pkt 1, ust. 4 pkt 3 i 4 oraz ust. 6 pkt 5 lit. b, pkt 6 i pkt 8 lit. a–c załącznika do Rozporządzenia Ministra Środowiska z dnia 27 sierpnia 2014 r. w sprawie rodzajów instalacji mogących powodować znaczne zanieczyszczenie, https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/rodzaje-instalacji-mogacych-powodowac-znaczne-zanieczyszczenie-18120967 (dostęp 22.07.2026).
11. Art. 136a Ustawy z dnia 3 października 2008 r. o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko, https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/udostepnianie-informacji-o-srodowisku-i-jego-ochronie-udzial-17497783 (dostęp 22.07.2026).
12. Art. 365 Ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska, https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzu-dziennik-ustaw/prawo-ochrony-srodowiska-16901353 (dostęp 22.07.2026).
13. Art. 351 Ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 r. Prawo ochrony środowiska.
14. A. Ekielski i in., Precyzyjne i inteligentne rolnictwo – stan i perspektywy wdrażania, Warszawa 2026, Wydawnictwo Naukowe SCHOLAR, s. 144, https://www.ksowplus.pl/files/Innowacje/Precyzyjne_i_inteligentne_rolnictwo-epdf.pdf (dostęp 22.07.2026).
15. Centrum Doradztwa Rolniczego w Brwinowie (oddział w Poznaniu), Nawadnianie roślin, s. 24.
16. J. Weisbrod, Dobre praktyki redukcji gazów cieplarnianych w produkcji rolnej, s. 4.
17. A. Ekielski i in., Precyzyjne i inteligentne rolnictwo – stan i perspektywy wdrażania, s. 7 i 16.
18. A. Ekielski i in., Precyzyjne i inteligentne rolnictwo – stan i perspektywy wdrażania, s. 13.
19. Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi, Wsparcie z PS WPR 2023-2027 I.10.4 Inwestycje przyczyniające się do ochrony środowiska i klimatu, https://www.gov.pl/web/rolnictwo/i104-inwestycje-przyczyniajace-sie-do-ochrony-srodowiska-i-klimatu (dostęp 22.07.2026).